Dil ve Edebiyat — Temel Eserler
| Eser | Yazar | Özelliği |
|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacip | "Mutluluk veren bilgi"; Türk-İslam edebiyatının ilk yazılı eseri ve ilk siyasetnamesi. Adalet, devlet, akıl, akıbet kavramlarını işler. Uygur alfabesiyle, Tamgaç Buğra Han'a sunuldu. |
| Divan-ı Lügati't-Türk | Kaşgarlı Mahmut | İlk Türkçe sözlük/ansiklopedik eser ve ilk gramer kitabı; Türkçenin Arapça kadar zengin olduğunu göstermek için yazıldı. Sonunda ilk Türk dünya haritası vardır. |
| Divan-ı Hikmet | Ahmet Yesevi | Türk tasavvuf edebiyatının ilk örneği; dinî-ahlaki öğütler. "Piri Türkistan". |
| Atabetü'l Hakayık | Edip Ahmet Yükneki | "Hakikatlerin eşiği"; ahlaki değerleri anlatır, Uygur alfabesiyle yazıldı. |
| Şehname | Firdevsi | Gazneli Mahmut'a sunuldu. |
| Siyasetname | Nizamülmülk | Büyük Selçuklu; Melikşah'a sunuldu. |
| Muhakemetü'l Lügateyn | Ali Şir Nevai | Timur dönemi; Türkçenin Farsçadan üstünlüğünü savunur. |
Bilim Adamları ve Düşünürler
| Bilgin | Öne çıkanlar |
|---|---|
| Farabi (Alfarabius) | "Muallim-i Sani" (İkinci Öğretmen). Felsefe, mantık, müzik, astronomi. Pozitif bilimleri ilk sınıflandırdı (İhsaü'l-Ulum). Eserleri: El-Medinetü'l-Fazıla, Kitabü'l-Musiki. |
| İbn-i Sina (Avicenna) | "Şeyhü'r-Reis", "Muallim-i Salis". El-Kanun fi't-Tıb ve Kitabü'ş-Şifa. "Tıbbın hükümdarı". |
| Harezmi (Alkharismus) | Cebir alanında eser yazan ilk Türk-İslam bilgini; matematikte ilk kez sıfır rakamını kullandı. |
| Biruni | Enlem-boylam değerlerini tespit etti. Gazneli Mahmut "Sarayımın en değerli hazinesi" demiştir. Asarü'l-Bakiye. |
| Gazali | Nizamiye Medresesi başmüderrisi. "Hüccetü'l-İslam". İhyaü Ulumi'd-Din, Tehafüt. |
| İbn-i Rüşt (Averroes) | Gazali'ye karşı "Tehafütü't-Tehafüt" yazdı; Avrupa'ya Aristo'yu tanıttı. |
| Uluğ Bey | Timur sultanı, astronom. Uluğ Bey Ziyci (Yıldızlar Cetveli). Ali Kuşçu öğrencisidir. |
| Zamahşeri | Harzemşahlar dönemi. Mukaddimetü'l-Edeb; "Carullah" (Allah'ın komşusu). |
Mimari ve Süsleme Sanatları
Dinî mimari: Cami, Mescit, Medrese, Türbe, Kümbet (anıtmezar), Tekke, Zaviye, Külliye. Askerî/sivil mimari: Kervansaray, Ribat, Han, Hamam, Köprü, Sur, Kale, Burç, Kışla, Hisar.
| Sanat | Açıklama |
|---|---|
| Hat | Güzel yazı yazma sanatı |
| Minyatür | Kitaplardaki küçük resimler (sanatçı: Nakkaş/Musavvir) |
| Tezhip | Kitap süsleme (altın yaldız) |
| Çini | Fırınlanmış toprak üzerine renkli motif |
| Kündekari | Ahşap işçiliği (usta: Neccar) |
| Fresk | Yaş alçı üzerine duvar resmi |
| Vitray | Renkli cam süsleme |
| Telkari | Altın-gümüş maden işlemeciliği |
| Malakari | Duvar kabartma sanatı |