Hükümdar ve Devlet Anlayışı
- Ülke hanedanın ortak malı sayılırdı; bu, taht kavgalarına ve merkezî otoritenin bozulmasına yol açtı. (Memlüklerde geleneksel veraset anlayışı yoktur.)
- Yönetme yetkisi kut anlayışı ile verilir; hükümdar yasama-yürütme-yargı yetkisini kullanır, ordunun/sarayın/hükümetin başıdır. Yetkileri şeri ve örfi hukukla sınırlıdır.
- Unvanlar: Han, Hakan, Sultan, Bey, Melik, Şah, Padişah, Gazi, Arslan, Sultan-ı Azam, Şehinşah, Emir.
- Semboller: Otağ (çadır), Tuğ, Nevbet (davul), Hutbe, Hilat, Tıraz (giysi), Asa, Çetr (şemsiye), Mühür (tuğra), para bastırma, sancak, kılıç kuşanma.
Saray Teşkilatı
Saraya Karahanlılarda Kapu, Gaznelilerde Dergâh/Derbar, Selçuklularda Bergâh denirdi. Başlıca görevliler:
| Görevli | Sorumluluğu |
|---|---|
| Hâcibü'l-Hüccâb | Hükümdar ve vezirden sonraki en rütbeli görevli; hükümdar-halk arası bağlantı |
| Camedar | Hükümdarın elbiseleri |
| Emir-i Ahur | Atların bakımı |
| Emir-i Alem | Savaşta bayrağı muhafaza |
| Candar | Saray ve hükümdar güvenliği |
| Çaşnigir | Hükümdarın yemeğini ilk tadan |
| Devaddar | Hükümdarın yazı takımı |
| Hansalar | Saray mutfağı ve sofrası |
| Kapucubaşı | Hacipten sonraki en önemli görevli |
| Emir-i Şikar | Hükümdarın av işleri |
Hükümet ve Divan Teşkilatı
Hükümdardan sonra gelen vezire Selçuklularda "Sahib-i Divan-ı Devlet", Karahanlılarda Yuğruş, Gaznelilerde Hace-i Büzürg denirdi. Kutadgu Bilig'e göre vezir "Sultanın eli"dir. Büyük divan Selçuklularda Divan-ı Ala adını alır.
| Divan | Görevi | Başkanı |
|---|---|---|
| Divan-ı İnşa | İç-dış yazışmalar | Tuğrai / Münşi |
| Divan-ı İstifa | Malî işler | Müstevfi |
| Divan-ı İşraf | Teftiş (malî-idari denetim) | Müşrif |
| Divan-ı Arz | Ordu ihtiyaçları, asker maaşı | Emir-i Arz |
| Divan-ı Mezalim | Ağır siyasi suçlar (yüksek mahkeme) | Sultan |
| Divan-ı Berid | Posta-haberleşme | Sahib-i Berid |
NOT: "Niyabet-i Saltanat" ilk kez Anadolu Selçuklu Devleti'nde görülmüştür. Gaznelilerde yazışmalardan sorumlu divan "Divan-ı Risalet"tir.
Taşra Yönetimi
Ülke eyalet, kaza ve köylerden oluşurdu. Görevliler: Melik (hanedan üyesi vali), Şıhne (hanedan dışı askerî vali), Amid (sivil yönetici), Amil (vergi), Muhtesip (belediye), Atabey (meliklerin eğitmeni), Sübaşı (askerî komutan).