Diğer Türk Toplulukları

Avarlar (560–805)

• Bayan Han önderliğinde Orta Avrupa'da kuruldu. Sasanilerle işbirliği yaparak İstanbul'u ilk kez kuşatan Türk devletidir (619 ve 626).
• Hristiyanlığı kabul ederek millî benliklerini kaybettiler; 805'te Franklar tarafından yıkıldılar.

Bulgarlar

"Bulgar" karışık anlamına gelir. İtil-Volga ve Tuna Bulgarları olarak ikiye ayrılırlar. Madara Kaya Kabartmaları ve Şankızı Destanı onlara aittir.

• Tuna Bulgarları: Asparuh yönetiminde kuruldu; en parlak dönem Kurum Han. Boris Han döneminde Hristiyanlık kabul edildi; Simon ilk kez Çar unvanını kullandı.
• İtil-Volga Bulgarları: Almış Han döneminde ticaret yoluyla İslamiyet'i kabul ettiler (921). İlk Müslüman Türk devleti sayılır. 1237'de Altın Orda tarafından yıkıldılar.

Hazarlar (630–968)

• Kafkaslarda hâkimiyet kurdular; çift hükümdar anlayışı vardı. Dinî hoşgörünün sembolü oldular.
• İslam'ın Kafkaslara yayılmasını engellediler; Hz. Osman döneminde Belencer Savaşı yaşandı.
• Bulan Han döneminde Museviliği benimsediler — Museviliği benimseyen ilk ve tek Türk devletidir. Rus saldırılarıyla yıkıldılar.

Macarlar

• İlk Türkoloji enstitüsünü kurdular. Balkan halklarının Germenleşmesini engellediler.
• Hristiyanlığı benimseyip millî benliklerini kaybettiler. Günümüzde Türk Kurultayı hâlâ Macaristan'da düzenlenir.

Peçenekler

• Devlet kuramadılar. Rusların Karadeniz'e inmesini engellediler.
• Bizans ordusunda ücretli askerlik yaptılar; 1071 Malazgirt Savaşı'nda saf değiştirdiler.
• Çaka Bey ile anlaşarak İstanbul'u kuşattılar. Kıpçaklar tarafından ortadan kaldırıldılar.

Kıpçaklar (Kumanlar)

• Karadeniz'in Türkleşmesine katkı sağladılar; Rusların güneye inmesini engellediler.
• Kıpçak-Rus mücadeleleri İgor Destanı'na, Oğuzlarla mücadeleleri Dede Korkut Hikâyeleri'ne konu oldu.
• Codex Cumanicus (Türkçe-Farsça-Latince sözlük) onlara aittir. Eyyubi ve Memlük ordularında görev yaptılar; Altın Orda'nın Türkleşmesinde etkili oldular.

Sabirler (Sabarlar)

• Silah yapımında ileriydiler. Karadeniz'in kuzeyine yerleştiler.
• En önemli hükümdarı Balak Han; Sasanilerle ittifak yaparak Bizans'a karşı savaştılar.
• Anadolu'ya sefer düzenleyen ikinci Türk devletidir (Ankara, Kayseri, Konya dolaylarına kadar). Balak Han'ın eşi Boarık Hatun da devleti bir süre yönetti.

Oğuzlar

• "Oğuz" boy/kabile anlamına gelir. Göktürk ve Uygur hâkimiyetinde yaşadılar.
• 1071 Malazgirt Savaşı'nda Selçukluların safına geçtiler. En kalabalık Türk topluluğudur; "Türkiye Türklerinin Atası" sayılırlar. İlk kez Orhun Abideleri'nde anılırlar.

Türgişler

• İlk hükümdarı Baga Tarkan, kendi adına para bastıran ilk Türk hükümdarıdır.
• Sulu Kağan döneminde Emevilerle mücadele edilerek Maveraünnehir'in İslamlaşması geciktirildi. 766'da Karluklar tarafından yıkıldılar.

Karluklar

• 751 Talas Savaşı'nda Arapların yanında yer aldılar. İslamiyet'i kabul eden ilk Türk topluluğudur.
• Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda etkili oldular. Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman Türk topluluğudur.

Kırgızlar

• 840'ta Uygurları yıkıp Ötüken'de kuruldular. Orta Asya'da kurulan son Türk devletidir.
• Moğol hâkimiyetine giren ilk Türk devletidir. Manas Destanı en önemli eserleridir (dünyanın en uzun destanı).